दुग्ध व्यवसाय व संतुलित पशुआहाराची ओळख

दुग्ध व्यवसाय व संतुलित पशुआहाराची ओळख

भारत हा कृषीप्रधान देश असुन पशुपालन हा शेतीपूरक उद्योग अशी पूर्वी ओळख होती.पण आता पशुपालान हा केवल शेती पूरक राहिला नसून प्रमुख व्यवसाय होत चालला आहे. परंपरागत पद्धतीने दुग्ध व्यवसाय करण्यापेक्षा आधुनिक तंत्राने व्यापारीदृष्ट्या हा व्यवसाय केला असता निश्चितपणे शाश्वत धंदा असून, आर्थिकदृष्ट्या चांगला परवडतो. फायदेशिरे दुग्ध व्यवसाय करताना पशुपालकासमोर येणाऱ्या काही प्रश्न व त्यावर उपाय योजना या विषयावर काही बोलुत.

  • दुग्धव्यवसाय का करावं?

गाय-म्हशी हे शेतकऱ्यांचे पशुधन आहे. अंगणात असणारी गाई, वासरे हे शेतकऱ्यांची एटीएम मशीन आहे. दुग्धव्यवसाय करताना पशुपालकांना दररोज दुध विकून पैसा मिळवता येतो. रोजच्या रोज पैसा मिळत असल्यामुळे दैनंदिन खर्च भागतो व खुपच जास्त पैसाची गरज पडल्यास एखादी गाय/ म्हशी विकुण पैसा करता येतो. त्यामुळे सावकाराकडून कर्ज काढण्याची गरज पडणार नाही व आर्थिक अडचणीला सामोरे जावे लागणार नाही. त्या उलट सध्या शेतीमध्ये आपल्याला पीक उत्पन्न काढणे व बाजार भाव मिळे पर्यंत शेतकऱ्यांनाचा जीव अटकलेला असतो.

  • दुग्धव्यवसाय फायदेशीर करण्यास्तव कोणती काळजी घ्यावी?

आपला शेतकरी परंपरागत पद्धतीने दुग्ध व्यवसाय करीत आहे.सगळांकडे किमान एक गाई असते पण इतक्या वर्षापासुन दुग्धव्यवसाय करूनसुध्दा आमचा दुधधंदा फायदेशीर का झाला नाही? असा प्रश्न पडणे साहजिक आहे. दुग्धव्यवसाचे चार आधारस्तंभ आहेत.

  • जातीवंत अधिक दुध देणारी गाय-म्हशीची निवड करणे
  • गाय माजावर आल्यावर उत्कृष्ट प्रतीचे कृतिम रेतन करणे
  • जनावरांचे लसीकरण व वेळेवेंळ औषधउपचार करणे
  • जनावरांचे संतूलीत आहार व पालनपोषण करणे

        जसे घर उभारणीसाठी चार भिंती लागतात तशेच फायदेशीर दुग्धव्यवसाय करण्याण्यासाठी वरील चार मुद्यांवर  लक्ष असणे गरजेचे आहे.

  • आपला दुग्धव्यवसाय नफ्यात आहे किवा तोटात आहे हे कशे ओळखाल?

सर्व प्रथम आपल्या जनावराची माहिती नोंद वहीत लिहणे फार गरजेचे आहे. जसे की कधी वासरू जन्माला आले,कोणत्या वर्षी माजावर आले,गाभण काळ,दैनंदिन दुध इत्यादी माहिती नोंद करणे गरजेचे आहे. कोणत्याही व्यवसाय असो केलेला खर्च व उत्पन्नाची नोंद असणे गरजेचे असते.

  • प्रत्येक वर्षी एका गाईने एक वासरू देल्ये पाहिजे
  • ३०५ दिवस गायीने दुध देल्ये पाहिजे
  • गाय वेल्यापासून ९० दिवसात गाभण झाली पाहिजे
  • जास्तीत जास्त २ कृतिम रेतनमध्ये गाय गाभण झाली पाहिजे

वरील चार बाबीची पूर्तता जर होत असेल तर तुमचा दुग्धव्यवसाय नफ्यात आहे.

  • दुधाळू जनावाराचे पालनपोषण कसे करावे?

सर्वसाधारणपणे आपल्या पशुपालकाचे वर्गीकरण, पशूची निगा व पालनपोषण कसे करतात या आधारावर तीन प्रकारात करता येईल.

  • लहान पशुपालक (अति गरीब): एक किवा दोन जनावराची संभाळण करणारी पण चारा-खाद्य जनावरांसाठी देऊ न शकनारी. उद्र्णार्थ नक्षलग्रस्त परिसरातील पशुपालक
  • लहान पशुपालक (मध्यम वर्ग): एक किवा दोन जनावराची संभाळण करणारी, चारा-खाद्य जनावरांना देणारा पण पशूना संतुलित आहार देऊ न शकनारा.
  • प्रगतशील पशुपालक: १० किवा अधिक पशु संभाळण करणारा, पशूना संतुलित आहार देऊन अधिक दुध उत्पन्न मिळेल यासाठी प्रयत्नशील

लहान पशुपालकानी (अति गरीब) दुधाळू जनावरासाठी कमीत कमी ४-५ किलो वाळलेला चारा म्हणजे कडबा, तणीस व १-२ किलो पशुखाद्य ख्याला दिलेच पाहिजे.

मध्यम वर्ग पशुपालक या वर्गात सर्वसाधारणपणे आपले बरेच पशुपालक येतात.सर्वजन चारा व खाद्य जनावरांना देतात पण संतुलित आहार देत नाहीत. अशा सर्व पशुपालकांनी खालील प्रमाणे पशु आहार द्यावा.

Tumb Rule Feeding:

पशुआहर हा पशूच्या खालील कामासाठी लागते

  • शरीर क्रीयेसाठी,शरीराची झीज भरून काढन्यासाठी/उदरनिर्वाहासाठी (Maintenance)  
  • दुध उतपाद्ननासाठी

उदरनिर्वाहासाठी (Maintenance)  

साधारणपणे जनावराने वजनाच्या २.५-३% शुसख चारा-खाद्य खाले पाहिजे. म्हणजे ५०० किलो वजन असणाऱ्या गाईने १२.५-१५ किलो शुसख चारा-खाद्य खाले पाहिजे. त्यापैकी एक त्रीतुंश (१/३) पशुखाध्य व दोन त्रीतुंश (२/३) चारा देलये पाहिजे. या चारा मधिल १/३ वाळला चारा आणि २/३ हिरवा चारा दिला पाहिजे.

दुध उतपाद्ननासाठी (Milk production)

 १ किलो पशुखाध्य प्रति २ किलो दुध अश्या प्रमाणात गाईला द्यावे.

 गायीला  ७ महिनाची गाभण काळात १ किलो पशुखाध्य प्रति दिवस अश्या प्रमाणात द्यावे.

प्रगतशील पशुपालक: १० किवा अधिक पशु संभाळण करणारा, पशूना संतुलित आहार देऊन अधिक दुध उत्पन्न मिळेल यासाठी प्रयत्नशील

  • प्रथम गाईचे वजन करून घ्यावे. वजन काटा नसेल तर खाली सूत्रा प्रमाणे वजन काढता येते.
  • गाईच्या छातीचा घेर (इंचात) मोजावा असा घेर पाठीवरील जास्त उंचवट्याजवळ मोजावा
  • गाईची लांबी (इंचात) पुढच्या खांद्याजवळ व शेपटी जवळील कंबरेच्या हाडापर्यंत मोजावे.

वरील वजन हे पूर्ण शारीरिक वजन आहे. त्यात पोटात असणारे पाणी (जवळपास १५०-२०० लिटर ),चारा इत्यादींचा समावेश असतो. पण गाईच्या उदरनिर्वाहासाठी (Maintenance) व दुध उतपाद्ननासाठी (Milk production) लागणारे पोषकतत्वाची गरज प्रति किलो मेटाबोलिक वजना प्रमाणात दिले

मेटाबोलिक वजन खाली सूत्रा प्रमाणे काढता येते.

           मेटाबोलिक वजन किलो= (वजन किलो)०.७५

  • पोषकतत्वाची गरज प्रति किलो वजना प्रमाणात

गाईच्या वजनाच्या प्रमाणात उदरनिर्वाहासाठी (Maintenance) लागणारे पोषकतत्वाची माहिती खालील प्रमाणे ICAR,2013 मध्ये नमूद केली आहे.

वजन (किलो) शुष्क (किलो) संपूर्ण पचनीय पोषकतत्व (किलो)   प्रथिने (ग्राम)
३०० ६.४८ २.६२ ३५१
३५० ७.५६ २.९५ ३९४
४०० ८.६४ ३.२७ ४३६
४५० ९.७२ ३.५८ ४७६
५०० १०.८ ३.८८ ५१५
५५० ११.८८ ४.१८ ५५३
६०० १२.९६ ४.४७ ५९१

गाईच्या एक किलो दुधासाठी दुध स्निग्धता (%) प्रमाणात लागणारे पोषकतत्वाची माहिती खालील प्रमाणे ICAR,2013 मध्ये नमूद केली आहे.

दुध स्निग्धता (%) शुष्क (किलो) संपूर्ण पचनीय पोषकतत्व (किलो)   प्रथिने (ग्राम)
०.४५० ०.२९० ९६
०.५१० ०.३३० ९६
०.५७० ०.३७० ९६
०.६४० ०.४१० ९६
०.७०० ०.४६० ९६

*खाद्याची पचनक्षमता ६५%

उदहरणार्थ: माझ्याकडे एक ५०० किलो वजनाची गाय आहे आणि ती १० लिटर/दिवस दुध देते व  दुध स्निग्धता  ४% आहे. तर तिच्या उदरनिर्वाहासाठी (Maintenance) तसेच दुध उतपाद्ननासाठी (Milk production)  लागणारी पोषकतत्वाची गरज कश्याप्रकारे काढता येते ते पाहू.

गाईच्या शारीरिक वजनाच्या २.५-३% शुष्क (कोरड्या) प्रमाणात आहार देणे आवश्यक आहे.

  • उदरनिर्वाहासाठी (Maintenance) लागणारे पोषकतत्वाची माहिती=
वजन (किलो) शुष्क (किलो) संपूर्ण पचनीय पोषकतत्व (किलो)   प्रथिने (ग्राम)
५०० १०.८ ३.८८ ५१५
  • दुध उतपाद्ननासाठी (Milk production)  लागणारी पोषकतत्वाची गरज
दुध स्निग्धता (%) शुष्क (किलो) संपूर्ण पचनीय पोषकतत्व (किलो)   प्रथिने (ग्राम)
०.५१० ०.३३० ९६

एकूण पोषकतत्वाची गरज=

शुष्क (किलो) संपूर्ण पचनीय पोषकतत्व (किलो)   प्रथिने (ग्राम)
१०.८ +०.५१०=११.३१ ३.८८+०.३३०=४.२१ ५१५+९६=६११

आता आपल्याला गाईला लागणारी पोषकतत्वाची गरज माहित झाली. ती कशी पूर्व्याची हे पाहु.

गाईच्या शारीरिक वजनाच्या २.५-३% शुष्क (कोरड्या) प्रमाणात आहार देणे आवश्यक आहे. ५०० किलो वजनाची गाय किमान १२.५ किलो शुष्क (कोरडा) प्रमाणात आहार लागेल त्यापैकी चारा ८ किलो या ८ किलो चारयात ३.५ किलो वाळलेला चारा (कडबा, वाळलेल गवत इ.) व २०-३० किलो हिरवा चारा द्यावा.चाराद्वारे गाईला मिळणारी प्रथिने व एकूण पचनीय पोषकतत्वे याची नोंद करावी व गाईला लागणारी एकुण पोषकतत्वाची गरजेतून ती वजा करावी. उरलेली पोषकतत्वाची गरज पशुखाद्याद्वारे पुरवावी. अंदाजित ४.५-५ किलो. शुष्क पशुखाध्य लागेल. पशुखाद्यात २०-२२ % प्रथीने व एकुण पाचनीय पोषकतत्व ६०-६५ % असावेत.

  • पशुआहार कसा असावा?

पशुआहार असा असावा?

  • पशुआहारात उर्जा व प्रथिने, तंतुमय पद्दार्थ यांचे प्रमाण संतुलित असावे.म्हणजे अधिक/ कमी उर्जा युक्त किवा प्रथिनेयुक्त नसावा.
  • पशुआहार हा पशुसाठी चविष्ठ म्हणजे पशुला खाण्यायोग्य असावा
  • पशुआहारात विविधप्रकारचे उर्जा व प्रथिने, तंतुमय पद्दार्थ असणारे खाद्य असावे. उदारणार्थ, दोन –तीन वेगवेगळे प्रथिनेयुक्त खाद्य सरकी पेंड,शेगदाना पेंड
  • पशुआहारात तंतुमय पद्दार्थ (वाळलेला चारा) मुबलक प्रमाणत असावे अन्यथा पशुला पोट भारल्याच समाधान होत नाही
  • सर्वात महत्त्वाचे पशुआहार पशुपालकास आर्थिकदृष्टया परवडणारा असावा.
  • स्वच्छ पिण्याचे पाणी पशुना उपलब्ध असावे (अंदाजित ३०-४० लिटर/दिवस/गाई)

प्रत्येक खाद्यात प्रमुख्त दोन घटक असतात

१. पाणी

२. कोरडा भाग.

कोरड्या भागात उर्जा, प्रथीने, तंतुमय पद्दार्थ, क्षर,जीवनसत्त्व हे असतात.

आतापर्यंत आपण पशुआहार असा असावा? व पशुआहारातील घटकांची माहिती घेतली आता

आपण पाहू घरच्या घरी पशुखाध्य कसे बनवावे.

  घरच्या घरी पशुखाध्य कसे बनवावे?

पशुखाद्यात खालील घटकाचा समावेश करावा.

उर्जायुक्त घटक भरडलेले मका/ज्वारी/बाजरी,गहू ३५-४०
प्रथीनेयुक्त घटक भरडलेल्या डाळी/ सरकी, सोयाबीन,शेगदाना पेंड,चुनी ३५-४०
तंतुमय पद्दार्थ व उर्जा घटक धान्याचा कोंडा/ भूसी १७-२७
क्षर व जीवनसत्त्व मिश्रण मिश्रण
मीठ   साधे मीठ

पशुखाद्यात २०-२२ % प्रथीने व एकुण पचनीय पोषकतत्व ६०-६५ % शुष्क प्रमाणात असावेत.

१०० किलो पशुखाध तयार कसे करावे?

भरडलेले मका/ज्वारी/बाजरी,गहू ३५ किलो
भरडलेल्या डाळी/चुनी १२ किलो
३. पेंड- सरकी २५ किलो
तेलयुक्त पेंड- शेगदाना १० किलो
धान्याचा कोंडा १५ किलो
क्षर व जीवनसत्त्व मिश्रण २ किलो
मीठ १ किलो
एकूण (किलो) १००

            वरील सर्व घटक चांगल्या प्रकारे मिक्स करावीत. पशुखाद्य तयार करताना एकाच प्रकारची चुनी अथवा पेंड वापरू नये. वेगवेगळ्या पेंड व चुनीत वेगवेगळी अम्यानो प्रथीने असतात. जस आपल्या जेवणात गहूची पोळी (उर्जा), डाळ (प्रथीने), कांदा-मुळा (तंतूमय), चवीपुरते मीठ असने गरजेचे असते.तसेच पशूच्यापण आहारात असावे. समजा तुम्हाला कोणी रोज फक्त डाळ भात जेवनात देले तर आपल्याला आवडेल का? व आपल कामात मन लागेल का? तसेच पशुचे पण असते बरेच पशुपालक त्यांना फक्त सरकी पेंड व वाळलेला चारा देतात. ती मुकी प्राणी असल्यामूळे खातात पण त्यांच्या क्षमते प्रमाणात दुध आपल्याला मिळत नाही. म्हणून पशुआहार हा संतुलित असावा.

डॉ उमेश बालाजी सोनटक्के,
पशुधन विकास अधिकारी,
वळू माता प्रक्षेत्र,ताथवडे पुणे-३३

वाढ्याचे पोषण मूल्य वाढवण्यासाठी – चुन्याच्या निवळीची प्रक्रिया

पश्चिम महाराष्ट्रामध्ये उस हे एक प्रमुख पिक आहे. त्यामुळे वाढ्याचा जनावरांच्या चाऱ्यात मोठ्या प्रमाणावर समावेश आहे. दुष्काळात चारा छावण्यात वाढ्याचा व उसाचा स्वस्त आणि एकमेव उपलब्ध चारा म्हणून वापर होत असतो.  वाढ्याच्या मोठ्या प्रमाणावर व सातत्याने चारा म्हणून होणाऱ्या वापराणे जनावरांच्या प्रकृतीवर व दुग्धोत्पादनावर अनिष्ट परिणाम दिसू लागले आहेत. त्याचे कारण म्हणजे वाढ्यामध्ये  ओक्झालेट नावाचा घटक मोठ्या प्रमाणावर असतो. हा घटक पचल्या जात नाही, तसेच शरीरातून बाहेर पडताना कॅल्शीअम बरोबर “कॅल्शीअम ओक्झालेट” नावाचे संयुग बनवून कॅल्शीअमलाही बाहेर घेऊन जातो.

          अश्याप्रकारे शरीरातील कॅल्शीअम कमी झाल्याने आतड्यामधून फॉस्फरस नावाचा घटकही कमी प्रमाणात शोषल्या जातो. परिणामी शरीराला आवश्यक असणाऱ्या दोन्हीही क्षार घटकांची कमतरता होते. त्यामुळे दुग्धोत्पादन व प्रजनन क्षमता कमी होते. जनावरे गाभण राहत नाहीत व वारंवार उलटतात.

          असे हे ओक्झालेट चाऱ्यातून कमी करण्यासाठी चाऱ्यावर चुन्याच्या निवळीची प्रक्रिया करणे उपयुक्त ठरते.

प्रक्रिया करण्यासाठी लागणारे साहित्य –

         १. चुना – १ किलो

          २. पाणी – दहा लिटर

          ३. झारी

          ४. वाढे – १०० किलो

प्रक्रिया करण्याची पद्धत –

         एक किलो चुना दहा लिटर पाण्यात रात्रभर भिजू घालावा. वर तयार होणारी निवळी सकाळी प्रक्रियेसाठी वापरावी. स्वच्छ व टणक जमिनीवर वाढ्याचा एक थर पसरावा व झारीच्या सहाय्याने चुन्याची निवळी त्यावर फवारावी. त्यावर दुसरा थर देवून पुन्हा चुन्याची निवळी फवारावी. असे थरावर थर देवून वाढे रचावेत. २४ ते ४८ तासांनी हे वाढे जनावरांना खाऊ घालावेत.

          वाढे वाळवून साठवायचे असल्यास सुद्धा याप्रकारे प्रक्रिया करून वाळलेले वाढे रचून ठेवावेत.

प्रक्रिया केल्याने होणारे रासायनिक बदल –

          प्रक्रिया केल्याने निवळीतील कॅल्शीअम वाढ्यातील ओक्झालेट बरोबर जोडले जाऊन “कॅल्शीअम ओक्झालेट” नावाचे संयुग तयार होते. शरीरात होणारी क्रिया चाऱ्यावर प्रक्रिया केल्याने शरीराबाहेरच होते व शरीरातील कॅल्शीअमवर काहीही परिणाम होत नाही. तसेच ओक्झालेट बरोबर प्रक्रिया होऊनही काही कॅल्शीअम शिल्लक राहिल्यास त्याचा जनावरांना फायदाच होतो.

प्रक्रियेचे फायदे –

  • अतिशय स्वस्त व सोपी प्रक्रिया
  • शरीरातील क्षार खनिजांचे प्रमाण टिकवून ठेवते
  • दुग्धोत्पादन टिकवून ठेवण्यास मदत मिळते
  • प्रजनन क्षमता सुधारते
  • निकृष्ट वाढ्याचे सकस चाऱ्यात रुपांतर करते

डॉ. सचिन दगडूराम रहाणे,
पशुधन विकास अधिकारी (गट अ),
पशुवैद्यकीय दवाखाना श्रेणी १, कोतीज,
तालुका – कडेगाव, जिल्हा – सांगली

निकृष्ट चारा सकस करणे – युरिया व गुळाची प्रक्रिया

निकृष्ट चारा सकस करणे – युरिया व गुळाची प्रक्रिया

अवकाळी पाऊस व दुष्काळी परिस्थितीत चाऱ्याची उपलब्धता कमी होते व चाऱ्याच्या किमती भरमसाठ वाढतात. पशुधन सांभाळणे आर्थिक दृष्ट्या परवडनासे होते. अश्या परिस्थितीत चाऱ्याचा व पशुखाद्याचा खर्च आटोक्यात ठेवणे गरजेचे आहे. यासाठी पशुपालकांनी उपलब्ध निकृष्ट वाळलेले गवत, गव्हाचे काढ, भाताचा पेंढा व वाळलेली वैरण साठवताना त्यावर युरिया व गुळाची प्रक्रिया केल्यास चाऱ्याचा सकसपणा व पचनियता वाढविता येते.

  • प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेले साहित्य  –
साहित्य प्रक्रियेसाठी आवश्यक प्रमाण
वाळलेला चारा (उदा.गव्हाचे काड, गवत, भाताचा पेंढा) १०० कि.ग्र.
युरिया २ कि.ग्र.
कमी प्रतीचा गुळ ३ कि.ग्र.
क्षार मिश्रण १ कि.ग्र.
खडे मीठ १ कि.ग्र.
पाणी ४० लिटर
  • युरिया प्रक्रियेची कृती

         वाळलेल्या चारयाची कुट्टी करून घ्यावी. शंभर किलो चाऱ्यासाठी २ किलो युरिया ४० लिटर पाण्यात विरघळून घ्यावा. तयार झालेल्या मिश्रणात १ किलो मीठ व ३ किलो गुळ मिसळून एकजीव करावे. फरशीवर किंवा टणक जागेवर चाऱ्याच्या कुट्टीचा थर पसरवून त्यावर हे द्रावण शिंपडवून त्यावर क्षार मिश्रण टाकावे. कुट्टी वर खाली करून चांगले मिसळावे. कुट्टीचा असा मिसळलेला थरावर थर देवून व्यवस्थित दाबून त्यातील हवा बाहेर काढून टाकावी त्यावर प्लास्टिकचा कागद झाकून हवाबंद करावे. एकदा हवाबंद केलेला ढीग २१ दिवस हलवू किंवा उघडू नये.त्यानंतर वैरण सोनेरी पिवळ्या रंगाची होऊन खाण्यास योग्य अशी तयार होते.

  • युरिया व गुळाची प्रक्रियेचा वैरणीवर होणारा रासायनिक परिणाम –

         वाळलेल्या चाऱ्यात प्रथिनांचे प्रमाण फक्त २.५ ते ३ % असते तसेच तंतुमय अपचनीय पदार्थांचे प्रमाण खूप जास्त असते. अशी वैरण निकृष्ट असून जनावरे आवडीने खात नाहीत. हे तंतुमय पदार्थ सेल्युलोज, हेमीसेल्युलोज व लीग्निन यांच्या साखळ्या पासून बनलेले असतात. युरिया प्रक्रिया केल्यावर युरियाचे रुपांतर अमोनिया वायूत होते. हा अमोनिया वायू सेल्युलोज, हेमीसेल्युलोज व लीग्निन यांच्या साखळ्या तोडण्याचे काम करतो. त्यामुळे निकृष्ट चारा पचायला सोपा होतो व त्यातून अधिक पोषक घटक शरीराला मिळतात. चाऱ्यातील प्रथिनांचे प्रमाण ८ ते ९ % पर्यंत वाढते. चाऱ्याची पाचकता वाढते. जनावरे वैरण आवडीने खातात.

  • प्रक्रिया केलेली वैरण खाऊ घालण्याची पद्धत –

         वैरण जनावरांना खाऊ घालण्यापूर्वी ढिगातून समोरील बाजूने आवश्यक तेवढी काढून घ्यावी व ढीग परत आहे तसा दाब देवून झाकून ठेवावा. वैरण अर्धा एक तास पसरवून ठेवावी जेणेकरून त्यातील अमोनिया वायूचा वास निघून जाईल. प्रक्रिया केलेल्या चाऱ्याची चव पसंद न पडल्यास काही जनावरे सुरवातीस खात नाहीत तेव्हा साध्या वैरणीत मिसळून थोडे थोडे खावू घालून सवय लावावी व हळू हळू वैरणीचे प्रमाण वाढवावे.  प्रक्रिया केलेली वैरण सहा महिन्याच्या पुढील जनावरांना खावू घालता येते. 

  • प्रक्रिया केलेली वैरण वापरण्याचे फायदे –

१) चाऱ्यावरील खर्चात बचत – एका मोठ्या जनावरास दिवसात ३ ते ४ किलो वाळलेला चारा आवश्यक असतो. त्यामुळे वाया जाणाऱ्या निकृष्ट चाऱ्यातून हा पौष्टिक चारा जनावरांना मिळाल्याने कडब्यावरील खर्चात बचत होते. २) दुध उत्पादनात वाढ – प्रक्रिया केलेले काड तुलनेने जास्त पौष्टिक असते, त्यात ८ ते ९ % प्रथिने तर ५०-६०% पर्यंत पचनीय पदार्थ असतात. यामुळे जनावारचे दुध वाढण्यास मदत होते. 

डॉ. सचिन दगडूराम रहाणे,
पशुधन विकास अधिकारी (गट अ),
पशुवैद्यकीय दवाखाना श्रेणी १, कोतीज,
तालुका – कडेगाव, जिल्हा – सांगली

पशुखाद्याला अनोखा पर्याय – अझोला

पशुखाद्याला अनोखा पर्याय – अझोला

फक्त हिरवा किंवा वळलेला चारा यातून जनावरांचे पूर्ण पोषण होऊ शकत नाही. त्यासाठी उच्च प्रथिने, कर्बोदके, जीवनसत्वे व क्षार मिश्रण असलेले पशुखाद्य योग्य प्रमाणात जनावरांना पुरविणे आवश्यक आहे. पशुखाद्य योग्य प्रमाणात खाऊ घातलेशिवाय उच्च व नियमित दुग्धोत्पादन मिळणे अशक्य आहे. दिवसेंदिवस वाढत चाललेल्या पशुखाद्याच्या किमतीमुळे त्याला स्वस्त पर्याय शोधणे गरजेचे झाले आहे.

          असा कमी खर्चिक व प्रथिनांचा आणि क्षार मिश्रणाचा पुरवठा करणारा पर्याय म्हणजे “अझोला”.

  • अझोला म्हणजे काय ?

          अझोला हे एक प्रकारचे नील हरित शेवाळ असून ते पाण्यावर जोमदार व वेगाने वाढते. ह्यात २५-३५% प्रथिने, १०-१५%क्षार खनिजे व ७-१०% अमिनो असिडस् असतात. ह्यामुळे पशुखाद्याला एक सर्वोत्तम पर्याय म्हणून अझोला जनावरासाठी वापरण्यात येते.

  • अझोला निर्मिती –

          अझोला निर्मिती साठी १० ते १२ इंच साठलेल्या पाण्याची आवश्यकता असते. ह्यासाठी तयार अझोला बेड वापरू शकतो किंवा जमीन सपाट करून त्यावर चौकोनी आकारात दोन विटांचा थर देवून त्यात प्लास्टिक कागद अथरून पाणी साठवण्याची सोय करावी. हा बेड एका जनावरासाठी साधारणतः ४ बाय १२ फुटांचा असावा.

          ह्या बेडमध्ये ४ ते ५ घमेले चाळलेली मऊ माती व १ घमेले पूर्ण कुजलेले शेण खत चाळून पसरावे. यावर १० ते १२ इंचापर्यंत पाणी भरून घ्यावे. ह्यात सुरवातीला एक किलो अझोला कल्चर सोडावे. पुढील १२ ते १४ दिवसांत पूर्ण बेड भरून अझोला वाढेल व त्यानंतर रोज साधारणतः एक ते दीड किलो अझोला उत्पादन मिळेल. हा बेड झाडाच्या सावलीत करावा किंवा शेड नेट वापरून सावली करावी.

  • अझोला बेडची काळजी –

     अझोला उत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठी खालील प्रमाणे काळजी घ्यावी

  • बेडमध्ये वेळोवेळी नवीन पाणी सोडून कमी होणाऱ्या पाण्याची पातळी योग्य ठेवावी.
  • महिन्यातून एकदा संपूर्ण पाणी बदलावे व एक घमेले कुजलेले शेणखत घालावे. ताजे शेण किंवा जास्त प्रमाणात रासायनिक खते वापरल्यास अझोला करपतो व वाढ खुंटते.
  • ३-४ महिन्यातून एकदा बेड मधील संपूर्ण माती बदलावी जेणे करून अझोल्यातील क्षार खानिज्यांचे प्रमाण टिकून राहील.
  • अझोला खाऊ घालताना घ्यावयाची काळजी –

          एका बेड मधून रोज एक ते दीडच  किलो अझोला चाळणीने काढून घ्यावा. तो स्वच्छ पाण्यात धुवून थोडावेळ सावलीत सुकवावा जेणेकरून शेणाचा वास निघून जाईल. सुरवातीला अझोला थोडा थोडा करून पशुखाद्यात मिसळून खाऊ घालावे. पुढे आवड निर्माण झाल्यावर स्वतंत्रपणे अझोला खावू घालता येतो. दररोज जास्तीत जास्त दीड ते दोन किलो अझोला एका जनावरास खाऊ घालता येतो व तितके पशुखाद्य कमी करावे.

  • अझोल्याचे फायदे –
  • अत्यल्प उत्पादन खर्च
  • दुग्धोत्पादन वाढवून टिकवून ठेवण्यास मदत होते
  • जनावरांची प्रजनन क्षमता सुधारते
  • सहा महिन्यांच्या पुढील कालवडीना दररोज खाऊ घातल्यास वाढ चांगली होऊन लवकर वयात येण्यास मदत होते
  • पशुखाद्याच्या खर्चात बचत झाल्याने नफ्यात वाढ होते
  • अझोला पूर्णपणे सेंद्रिय पद्धतीने वाढवला जातो त्यामुळे सेंद्रिय दुग्धोत्पादनात याचा वापर करता येतो.

डॉ. सचिन दगडूराम रहाणे,
पशुधन विकास अधिकारी (गट अ),
पशुवैद्यकीय दवाखाना श्रेणी १, कोतीज,
तालुका – कडेगाव, जिल्हा – सांगली

टंचाई काळातील दुधाळ जनावरांचे आहार नियोजन

टंचाई काळातील दुधाळ जनावरांचे आहार नियोजन

महाराष्ट्रात सध्या विविध भागात अल्प पाऊस झालाय किंवा पावसात खूप मोठा खंड पडला आहे, तसेच काही भागात अतिवृष्टी झालेली आहे. दोन्ही परिस्थितीत जनावरांच्या उत्कृष्ट चाऱ्याची टंचाई निर्माण होते. थोड्याफार फरकाने दर वर्षीच महाराष्ट्राला दुष्काळाचा सामना करावा लागतोय. या टंचाईच्या काळात चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाल्याने व पशुखाद्याचे दर वाढल्याने दुग्धव्यवसाय आत बट्ट्याचा होतो. त्याचबरोबर चाऱ्यासाठी जमिनीची कमी होत चाललेली उपलब्धता, प्रथिनांची वाढती मागणी आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारात वाढणारया स्पर्धेत भारतीय पशुपालन टिकून राहण्यासाठी उत्पादन खर्च कमी करून टंचाईच्या काळात जनावरांचे योग्य आहार नियोजन करणे गरजेचे आहे. टंचाईच्या काळात हाड्रोफोनिक्स, अझोला, मुरघास आणि निकृष्ट चारावर युरिया व गुळाची प्रक्रिया यासारख्या नाविन्यपूर्ण संकल्पना राबवून जनावरांचे आहार नियोजन करणे शक्य आहे.

“ झटपट व स्वस्त हिरव्या चाऱ्यासाठी  – हाड्रोपोनिक्स तंत्र”

         पशुपालानातील मुख्य खर्च जवळ जवळ ७०% टक्के हा चाऱ्यावर होत असतो. त्यामुळे पशुपालनातील उत्त्पन्न व पशुपालाकाची सुबत्ता ह्या गोष्टी स्वस्त व मुबलक चाऱ्याच्या व पशुखाद्याच्या पुरवठ्यावर अवलंबून आहे. कमी होत असलेल्या शेतजमिनीची उपलब्धता आणि नगदी पिकांना शेतकरी देत असलेल्या प्राधान्याने उच्च दर्जाचा चारा कमी प्रमाणात उपलब्ध होते व उत्पादन खर्च वाढतो.  पर्यायी चारा पिके जे माती विना फक्त पाण्यावर, कमी जागेत, कमी वेळेत व स्वस्तात भरपूर चारा देतात अश्या हायड्रोपोनिक्स तंत्रज्ञानाचा वापर करून पशुपालन फायद्याचे करता येईल.

  • हायड्रोपोनिक्स म्हणजे काय ?

          “हायड्रो” म्हणजे पाणी आणि हायड्रोपोनिक्स म्हणजे फक्त पाण्याचा वापर करून माती विना वनस्पतीची वाढ करणे होय. यालाच मराठीत “जलजन्य वनस्पती” असे म्हणतात.  या तंत्रज्ञानाचे सर्वश्रुत उदाहरण म्हणजे घरात बाटलीत पाणी भरून त्यात वाढवला जाणारा “मनी प्लांट” होय. ह्यात वनस्पतीच्या वाढीला लागणारे घटक पाण्यातून पुरविले जातात व मातीविना सूर्यप्रकाशाच्या मदतीने वनस्पती वाढविल्या जातात.

          पारंपारिक पद्धतीत बी मातीत रुजताना त्यात साठविलेली उर्जा ही सुरवातीला जास्तीत जास्त मुळाच्या वाढीसाठी वापरली जाते परंतु हायड्रोपोनिक्स मध्ये हीच उर्जा अंकुर वाढविण्यासाठी वापरली जाते त्यामुळे त्याची जोमदार व वेगवान वाढ होते.

  • हायड्रोपोनिक्स साठी लागणारे साहित्य व प्रकल्पाची उभारणी –

     हायड्रोपोनिक्स साठी तयार प्रकल्प बाजारात उपलब्ध आहेत, परंतु स्वस्तात प्रकल्प उभारणी साठी सहज उपलब्ध होणारे खालील प्रमाणे साहित्य घेऊन प्रकल्प उभारता येईल (चित्रात दाखवल्याप्रमाणे).

  • प्लास्टिक ट्रे – ह्याला खालच्या बाजूला छोटे छोटे छिद्रे बनवावीत ज्यातून अतिरिक्त पाणी वाहून जाईल.
  • ट्रे ठेवण्यासाठी लोखंडी रॅक – ह्यात पाच ते सात टप्पे करून एका वर एक असे ट्रे ठेवण्यासाठी सोय

करण्यात यावी.

  • प्रकल्प क्षमते नुसार पाण्याची मोटार
  • स्प्रिंकलरच्या प्लास्टिकच्या नळ्या व फोगर वापरून सर्वत्र सम प्रमाणात पाणी फवारले जाईल अशी सोय करावी.
  • टायमर मशीन वापरून दर दोन तासाने ३-६ मिनिटे मोटार चालू करून पाणी स्प्रिंकलरने फवारण्याची सोय करावी.
  • सावलीसाठी शेड नेट वापरवी.

          एक दोन जनावरांसाठी प्रकल्प न उभारता ट्रे जमिनीवरच ठेवून झारीने पाणी फवारले तरी उत्तम रीतीने चारा निर्मिती शक्य आहे.

  • हायड्रोपोनिक्स तंत्रज्ञानाने चारा निर्मिती –

         या तंत्रज्ञानाने चारा निर्मिती करण्यासाठी मका, गहू, बार्ली किंवा ओट यांसारखे तृणधान्ये वापरून चारा निर्मिती करता येते. धान्य १२ तास पाण्यात भिजवून, १२ ते २४ तास मोड येणेसाठी गोणपाटात गुंडाळून ठेवावे. मोड आलेले धान्य प्लास्टिक ट्रे मध्ये पसरवून एक थर बनवावा. ट्रे साठी बनविलेल्या ऱँक मध्ये ठेवावे. त्यावर दर दोन तासाने ३-६ मिनिटे पाणी स्प्रिंकलरने फवारण्याची सोय करावी.

          दहा ते बारा दिवसात अंकुर वाढून २५-३० से.मी. उंच वाढतात. एक किलो धान्यापासून आठ ते दहा किलो हिरवा, सकस व ताजा चारा तयार होतो. हे वाढलेले अंकुर दहा ते पंधरा किलोपर्यंत एका मोठ्या जनावराला रोज खाऊ घालता येतात.

          यात ज्वारीचा वापर करू नये कारण ज्वारीच्या कवळ्या अंकुरात हायड्रो सायनिक अॅसिड असते जे जनावरांना अपायकारक असते.

  • हायड्रोपोनिक्स चाऱ्याचे महत्व –
  • वर्षभर सुरळीत व मुबलक हिरव्या व सकस चाऱ्याची निर्मिती.
  • ह्यातून प्रथिने, अमिनो अॅसिडस्, जीवनसत्वे व क्षार खनिजे मोठ्या प्रमाणावर मिळतात.
  • हा चारा वर्षभर सारख्याच गुणवत्तेचा, चवीचा व ताजा असतो.
  • जनावरे हा चारा आवडीने खातात.
  • ह्या चाऱ्यावर कुठल्याही कीटकनाशक व रासायनिक द्रव्यांचा वापर केलेला नसल्याने हा चारा सेंद्रिय समजाला जातो व त्यामुळे सेंद्रिय दुग्धोत्पादन करताना याचा वापर करणेस परवानगी आहे.
  • ह्यामुळे जनावरांचे आरोग्य, दुग्धोत्पादन, प्रजनन व जीवनमान सुधारते.
  • यात कमी मजुरीत व कमी जागेत जास्त चारा निर्मिती करता येते.
  •  रोज हवे तितकेच उत्पादन झालेने साठवणूक व वाहतुकीचा खर्च वाचतो.
  • हा चारा मुळासकट खाऊ घातलेने यातील कुठलाही भाग वाया जात नाही.

हायड्रोपोनिक्सचारा

डॉ. सचिन दगडूराम रहाणे,
पशुधन विकास अधिकारी (गट अ),
पशुवैद्यकीय दवाखाना श्रेणी १, कोतीज,
तालुका – कडेगाव, जिल्हा – सांगली

संतुलित आहार व्यवस्थापनासाठी “पशुपोषण” अ‍ॅप

संतुलित आहार व्यवस्थापनासाठी “पशुपोषण” अ‍ॅप

पारंपारिक दुग्धव्यवसाय हा स्वतःच्या शेतातील उपलब्ध चारा व पिकांचे उर्वरित अवशेष यावर अवलंबून होता, त्यामुळे चाऱ्यावर किती खर्च होतो आणि उत्पन्न किती मिळते याचा विचार आजवर केला गेला नाही. व्यावसायिक तत्वावर फायदेशीर दुग्धव्यवसाय करायचा झाल्यास प्रत्येक गोष्टीवर होणारा खर्च आणि मिळणारे उत्पन्न यांचा हिशोब ठेवला पाहिजे. दुग्धव्यवसायात ७० ते ८० टक्के खर्च हा जनावारांच्या आहारावर होत असतो. त्यामुळे आहार व्यवस्थापनात झालेली छोटीशी चूक दुग्धव्यवसायातील फायदा कमी करू शकते.  सध्या सर्वत्र चाऱ्याची उपलब्धता कमी झालेली आहे त्याचबरोबर चाऱ्याचे आणि पशुखाद्याचे दर वाढलेत. अश्यावेळेस जनावरांना कमी चारा खाऊ घातल्या गेल्यास त्याचा दुग्धोत्पादनावर व आरोग्यावर विपरीत परिणाम होईल आणि गरजेपेक्षा अधिक चारा खाऊ घातल्यास तोट्यात वाढ होईल. म्हणून टंचाई च्या काळतच नव्हे तर कायमच जनावराला त्याच्या वजनानुसार व दुग्धोत्पादनानुसार आहार संतुलित करून दिला पाहिजे.

संतुलित आहार – जनावरांना त्यांच्या शरीर वाढीसाठी आणि दुग्धोत्पादनासाठी विवध अन्न घटकांची गरज असते. जनावराचा प्रकार, वय, दुग्धोत्पादन तसेच गाभण काळ यानुसार उपलब्ध चारा आणि पशुखाद्य यांचा योग्य प्रमाणात आहारात समावेश करून आवश्यक अन्नघटक कमीत कमी खर्चात उपलब्ध करून देणे म्हणजे संतुलित आहार देणे होय.

संतुलित आहाराचे फायदे –

  • उपलब्ध चाऱ्याचा योग्य वापर होऊन, प्रति लिटर दुध उत्पादनाचा खर्च कमी होतो
  • दुध उत्पादन व त्यातील फॅट, एस.एन.एफ. मध्ये वाढ होते
  • जनावरांच्या शरीराची वाढ व एकूणच आरोग्य उत्तम राहते
  • गाई म्हैशीची प्रजनन क्षमता सुधारते
  • वेतातील अंतर कमी होऊन प्रति वर्षी एक वासरू ही संकल्पना साध्य करता येते
  • वासरांची योग्य वाढ होऊन लवकर वयात येण्यास मदत होते  

पशुपोषण अ‍ॅप – जनावरांना किती चारा दिवसभरात दिला पाहिजे आणि तो संतुलित कसा करायचा ह्याचा हिशोब सामान्य पशुपालकाला करणे शक्य नाही यासाठी नॅशनल डेरी डेव्हलपमेंट बोर्ड, आनंद यांनी सामान्य पशुपालकांना वापरता येण्याजोगे व दुध उत्पन्नानुसार आहार संतुलित करण्यासाठीचे “पशुपोषण” हे  अॅप तयार केले आहे.

अ‍ॅप वापरून आहार संतुलन कसे केले जाते – पशुपोषण हे वापरायला एक अतिशय सोपे असे अ‍ॅप आहे. अँड्रोईड मोबाईल वर प्ले स्टोअर मधून हे मोफत डाऊनलोड करता येते. भारतातील विविध ११ भाषेमध्ये हे अॅप काम करते. हे वापरण्यासाठी आपल्या गाई म्हैशीना १२ अंकी विशिष्ठ ओळख क्रमांक असलेला बिल्ला असणे गरजेचे आहे. हे बिल्ले बसविण्याचे काम पशुसंवर्धन विभागाकडून गेले वर्षभर सुरु आहे. हे अ‍ॅप पुढील प्रमाणे वापरावे

१. साईन अप व लॉगिन करणे –  सुरवातीला एकदाच नवीन युझर नेम व पासवर्ड बनवून साईन अप करावे. नंतर ते वापरून  लॉगिन करावे.

२.पशु नोंदणी – अ‍ॅप वर लॉगिन केल्यानंतर “पशु नोंदणी” हा ऑप्शन निवडून त्यात जनावराची माहिती जसे जनावराचा बिल्ला क्रमांक, प्रकार, जात, वय, वेतांची संख्या इत्यादी माहिती भरावी. भरलेली माहिती जतन अर्थात सेव्ह करावी.

३.आहार संतुलन –  “आहर संतुलन” हा ऑप्शन निवडून त्यात जनावरांचे दैनंदिन दुध उत्पादन, दुधातील फॅट इत्यादी माहिती भरून पुढे गेल्यावर सध्या उपलब्ध असलेला व जनावरांना दिला जाणारा चारा याची माहिती भरावी. त्यात चाऱ्याचा प्रकार, दर, चाऱ्यातील प्रमाण ह्या गोष्टी दिवसभरात दिल्या जाणाऱ्या प्रत्येक प्रकारच्या चाऱ्यासाठी भराव्यात. सर्व माहिती भरून झाल्यावर “आहार संतुलन करा” हा ऑप्शन निवडल्यावर आपल्याला जनावराला प्रत्येक प्रकारचा चारा किती दिला पाहिजे, त्याची किंमत किती होते व दुध उत्पादणासाठी प्रति लिटर किती खर्च होतो हे कळते. खनिज मिश्रण अतिरिक्त द्यावे लागत असेल तर त्याबाबत माहिती यात उपलब्ध होते. 

पशुपोषण अ‍ॅप वापरण्याचे फायदे –

  • जनावरांना त्यांच्या दुग्धोत्पादन अथवा गाभण काळानुसार कोणत्या पोषक घटकांची किती आवश्यकता आहे हे ठरवले जाते
  • स्थानिकरीत्या उपलब्ध असलेल्या अनेक चारा पिकांचे रासायनिक पृथक्करण करून त्यात उपलब्ध असलेल्या पोषक घटकांची संपूर्ण माहिती ह्या अॅप मध्ये आहे
  • पशुपोषण अॅप वापरून उपलब्ध चाऱ्याचा वापर करून कमी खर्चात जास्तीत जास्त उत्पादन घेवून उत्पन्नात वाढ करता येते
  • मराठी भाषेत उपलब्ध असलेले हे पशुपोषण अ‍ॅप वापरायला ही सोपे आणि मोफत आहे

डॉ. सचिन दगडूराम रहाणे,
पशुधन विकास अधिकारी (गट अ),
पशुवैद्यकीय दवाखाना श्रेणी १, कोतीज,
तालुका – कडेगाव, जिल्हा – सांगली